Intercyza i rozdzielność majątkowa. Jak świadomie kształtować finanse w małżeństwie?

Zastanawiają się Państwo, jak uregulować finanse w związku lub zabezpieczyć rodzinę przed ryzykiem biznesowym? W poniższym artykule wyjaśniamy, czym jest umowa majątkowa małżeńska, jakie cztery ustroje majątkowe przewiduje polskie prawo oraz dlaczego intercyza to wyraz dbałości o stabilność sytuacji majątkowej w małżeństwie, a nie brak zaufania.

Rozdzielność majątkowa to jedna z najczęściej wykonywanych czynności w codziennej praktyce notarialnej. Decydują się na nią zarówno pary planujące ślub, jak i małżeństwa z wieloletnim stażem, które chcą zabezpieczyć swoją przyszłość przed ryzykiem gospodarczym związanym z prowadzeniem działalności gospodarczej przez jednego z małżonków. Z chwilą zawarcia związku małżeńskiego z mocy prawa powstaje między małżonkami ustawowa wspólność majątkowa. Aby wyłączyć ten mechanizm i zachować pełną odrębność finansową, niezbędne jest zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej, potocznie nazywanej intercyzą.

Czym jest umowa majątkowa małżeńska?

Regułą w polskim prawie rodzinnym jest powstanie ustawowej wspólności majątkowej z chwilą zawarcia związku małżeńskiego. Oznacza to, że od momentu wzięcia ślubu wszelkie przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków lub przez jedno z nich stają się ich majątkiem wspólnym. Do majątku tego wchodzą w szczególności pobrane wynagrodzenia za pracę oraz dochody z innej działalności zarobkowej. Z drugiej strony, przedmioty nabyte przed zawarciem małżeństwa, a także te uzyskane w drodze dziedziczenia, zapisu lub darowizny (chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej), stanowią majątek osobisty każdego z małżonków.

Zasada ta nie jest jednak bezwzględnie obowiązująca. Zgodnie z art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.), małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć, ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Umowa ta może poprzedzać zawarcie małżeństwa, a także być w każdym czasie zmieniona lub rozwiązana w trakcie jego trwania.

Najczęstsze powody zawarcia umowy majątkowej

Odejście od ustawowej wspólności majątkowej to często wyraz pragmatyzmu i dbałości o bezpieczeństwo rodziny. Do najczęstszych przesłanek skłaniających do dopełnienia formalności w kancelarii należą:

• Działalność gospodarcza lub prowadzenie spółki – umowa chroni majątek jednego małżonka przed ryzykiem biznesowym i ewentualnymi zobowiązaniami związanymi z działalnością drugiego partnera.
• Zróżnicowana zdolność kredytowa – gdy jedno z małżonków posiada wcześniejsze zobowiązania finansowe, umowa majątkowa ułatwia drugiemu samodzielne wnioskowanie o kredyt i nabycie nieruchomości.
• Małżeństwa międzynarodowe – jeżeli w związku występuje element transgraniczny (np. jedno z małżonków ma miejsce zamieszkania za granicą), umowa notarialna pozwala elastycznie poddać stosunki majątkowe prawu wybranego państwa.
• Niezależność finansowa – ustanowienie rozdzielności chroni rodzinę przed skutkami ryzykownych decyzji finansowych podejmowanych samodzielnie przez jednego z małżonków.

Rodzaje małżeńskich umów majątkowych w polskim prawie

Polski ustawodawca dopuszcza cztery rodzaje małżeńskich umów majątkowych, co pozwala precyzyjnie dopasować ustrój do indywidualnej sytuacji rodziny.

Rozszerzenie wspólności ustawowej

Umowa ta polega na tym, że do majątku wspólnego małżonków zostają włączone składniki, które w przypadku braku odmiennych postanowień weszłyby wprost do ich majątków osobistych (np. majątek nabyty przed ślubem). Prawo wprowadza jednak pewne ograniczenia (art. 49 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy). Przez umowę majątkową pod rygorem nieważności nie można rozszerzyć wspólności m.in. na przedmioty, które dopiero przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, prawa niezbywalne, wierzytelności z tytułu zadośćuczynienia czy niewymagalne jeszcze wynagrodzenie za pracę.

Ograniczenie wspólności ustawowej

Ustrój ten pozwala wyłączyć z majątku wspólnego określone z góry, rodzajowo wskazane składniki majątku. Mogą Państwo postanowić, że np. nabywane w przyszłości udziały w spółkach wejdą do majątków osobistych, podczas gdy bieżące wynagrodzenia wciąż będą zasilać majątek wspólny. Prawo zakazuje jednak takich umów, które miałyby na celu całkowite wyłączenie praw ustawowo należących do obojga małżonków.

Rozdzielność majątkowa

Jest to najczęściej stosowany instrument, gwarantujący całkowitą niezależność finansową. Z chwilą zawarcia tej umowy każdy z małżonków zachowuje wyłączne prawa zarówno do majątku nabytego w przeszłości, jak i tego nabytego w przyszłości. Zgodnie z art. 51¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) małżonkowie samodzielnie zarządzają swoim majątkiem.

Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków

Ustrój hybrydowy, który ma na celu sprawiedliwe zabezpieczenie osoby rezygnującej z budowy własnej kariery zawodowej na rzecz prowadzenia domu i wychowywania dzieci. W trakcie trwania małżeństwa majątki są osobne i każdy zarządza swoim bez potrzeby uzyskiwania zgody drugiego. Sytuacja zmienia się w momencie ustania rozdzielności (np. z powodu rozwodu) – małżonek, którego dorobek okazał się mniejszy, zyskuje roszczenie o wyrównanie dorobków od drugiego współmałżonka. Zgodnie z prawem, dorobkiem jest wzrost wartości majątku osiągnięty po dacie zawarcia umowy.

Porównanie ustrojów majątkowych

Forma aktu notarialnego – dlaczego jest obowiązkowa pod rygorem nieważności

Zawarcie małżeńskiej umowy majątkowej wymaga formy aktu notarialnego. Nieskuteczne są tutaj porozumienia ustne lub prywatne dokumenty pisemne.

Umowa majątkowa przed ślubem a w trakcie małżeństwa – różnice

Decyzję o zawarciu umowy majątkowej małżeńskiej mogą Państwo podjąć w dowolnym momencie – zarówno na etapie narzeczeństwa, jak i po wielu latach trwania związku małżeńskiego. Mimo że w obu przypadkach dokument przybiera formę aktu notarialnego, wywołuje on inne konsekwencje proceduralne:

• Intercyza przedmałżeńska – umowa zaczyna obowiązywać z chwilą zawarcia związku małżeńskiego. Majątek wspólny w ogóle nie powstaje, a od pierwszego dnia funkcjonują dwa odrębne majątki osobiste.
• Umowa wprowadzająca ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej w trakcie małżeństwa – umowa wywołuje skutki z chwilą jej podpisania.
• Brak skutku wstecznego – umowa notarialna nigdy nie działa wstecz. Jedyną możliwością uzyskania rozdzielności majątkowej z datą wsteczną jest wyrok sądu. Zgodnie z art. 52 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.), w wyjątkowych wypadkach (np. długotrwała faktyczna separacja uniemożliwiająca współdziałanie w zarządzie majątkiem) sąd może ustanowić rozdzielność majątkową z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa. Przed notariuszem takiego skutku osiągnąć nie można.

Czego umowa wprowadzająca ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej nie zmienia? Najczęstsze mity

W powszechnym przekonaniu rozdzielność majątkowa bywa traktowana jako sposób na całkowite odseparowanie się od rodziny. Umowa ta wywiera wpływ wyłącznie na wewnętrzne relacje majątkowe, ale w żaden sposób nie zwalnia z rygorów prawa rodzinnego ani nie anuluje wcześniejszych zobowiązań.

• Obowiązek alimentacyjny – ustanowienie pełnej rozdzielności majątkowej nie wpływa na obowiązek alimentacyjny wobec dzieci. Oboje rodzice są w świetle prawa w równym stopniu zobowiązani do łożenia na ich utrzymanie i wychowanie.
• Zaspokajanie potrzeb rodziny – rozdzielność nie zdejmuje z małżonków ustawowego obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny w czasie trwania małżeństwa (art. 30 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy). Każde z małżonków musi partycypować w bieżących kosztach utrzymania gospodarstwa domowego adekwatnie do swoich możliwości zarobkowych.
• Zobowiązania na zwykłe potrzeby rodziny – małżonkowie odpowiadają solidarnie za zobowiązania zaciągnięte w celu zaspokojenia powszechnych, codziennych potrzeb (np. czynsz najmu wspólnego mieszkania, rachunki za energię itp.).
• Zaległości publicznoprawne – jeżeli zadłużenie dotyczy należności podatkowych (np. VAT, ZUS) z działalności gospodarczej jednego z małżonków, a drugie aktywnie pomagało w jej prowadzeniu, czerpiąc z tego korzyści majątkowe, urząd skarbowy może pociągnąć je do odpowiedzialności (do wysokości tych korzyści).

Praktyczne skutki zawarcia umowy majątkowej

Decyzja o ustanowieniu rozdzielności niesie za sobą nie tylko ochronę dorobku, ale również pewne codzienne konsekwencje administracyjne i finansowe. Do najważniejszych z nich należą:

• Brak możliwości wspólnego rozliczenia podatkowego (PIT) – małżonkowie posiadający rozdzielność majątkową przez cały rok podatkowy nie mogą skorzystać ze wspólnego zeznania rocznego. Może to być niekorzystne w sytuacji, gdy występuje wyraźna dysproporcja w ich wynagrodzeniach (np. przekroczenie drugiego progu podatkowego przez jedno z nich).
• Indywidualna ocena zdolności kredytowej – oddzielne finanse zmuszają banki do osobnej oceny każdego z partnerów wnioskujących o kredyt. W pewnych scenariuszach rynkowych może to wpłynąć na obniżenie maksymalnej kwoty, jaką instytucja finansowa jest skłonna pożyczyć.

Ile kosztuje intercyza i jak wygląda procedura?

Wysokość taksy notarialnej za zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej jest określona w przepisach. W przypadku samego ustanowienia rozdzielności majątkowej opłata jest stała i nie zależy od wartości majątku małżonków.

FAQ - Najczęściej zadawane pytania